Zygmunt Nagrodzki

1865 - 1937

oświatowiec
społecznik
polski patriota
działacz humanitarny


przodek rodziny Warno
założycieli Fundacji
Wincenty Piłsudski, ojciec Józefa Piłsudskiego i ojciec chrzestny Zygmunta Nagrodzkiego

Zygmunt Nagrodzki -  początki..


urodził się w 1865 roku w Zułowie koło Wilna, gdzie jego ojciec pracował jako oficjalista w majątku Piłsudskich. Matkę stracił w dzieciństwie. Wychował się we dworze zułowskim, gdzie dzielił zabawy i naukę z Józefem i Bronisławem Piłsudskimi. Był zaufanym przyjacielem marszałka oraz jego braci. 

Wincenty Piłsudski – ojciec Józefa – był ojcem chrzestnym Zygmunta. 

Jako 15-letniego chłopca ojciec wysłał Nagrodzkiego na praktykę handlową do Wilna, a potem do Kowna. Kolejne lata Zygmunt spędził w Petersburgu i Wilnie a następnie został zesłany do Rosji, skazany za tajną, polską działalność oświatową. 

Po zsyłce powrócił znów do Wilna gdzie prowadził przedsiębiorstwo handlowe: skład maszyn i narzędzi rolniczych oraz nasion.
pierwszy w Wilnie pomnik Adama Mickiewicza, w kościele Św. Jana. Nagrodzki był inicjatorem zbierania funduszy na ten pomnik

Zygmunt Nagrodzki - działalność patriotyczna, oświatowa i humanitarna w czasach zaboru rosyjskiego i nasilonych represji po powstaniu styczniowym (lata 1883-1905):



• Zygmunt Nagrodzki, w latach 1883-1885,  wraz z Bolesławem i Józefem Piłsudskimi organizował i prowadził polską zakonspirowaną bibliotekę uczniowską w Petersburgu; 

nabywał polskie książki i rozpowszechniał je początkowo w Petersburgu (głównie wśród polskich żołnierzy) a potem w Wilnie i okolicach, głównie pośród pracowników handlowych, rzemieślników i służby domowej a z czasem także pośród ludności wiejskiej; założył polską tajną bibliotekę; 

• po 1894 r. organizował tajne, oświatowe spotkania młodzieży rzemieślniczej, połączone ze śpiewem, tańcami i deklamacjami; w prywatnych mieszkaniach, bez zezwolenia władz organizował również amatorskie występy teatralne; z jego z inicjatywy powstały chóry młodzieży, które występowały na konspiracyjnych obchodach narodowych; 

• w 1894 r. zapoczątkował i odtąd kierował akcją indywidualnego nauczania dzieci z warstw najuboższych, co zastąpiono od 1900 r. systemem tajnych szkół polskich, dla kierowania którymi założył specjalne Koło 

• zapoczątkował zwyczaj palenia świateł na grobach zasłużonych Polaków w Wilnie, zdobienia ich mogił, gdzie śpiewano pieśni patriotyczne i religijne (Anioł Pański), był wiceprezesem Towarzystwa Opieki nad Grobami Bohaterów

• był inicjatorem zbierania funduszy na budowę pierwszego w Wilnie pomnika Adama Mickiewicza; popiersie wieszcza stanęło w kościele św. Jana w Wilnie, w 1989 roku, na stulecie jego narodzin; 

• był realizatorem pierwszej w Wilnie wystawy obrazów i rzeźb wileńskich artystów (1897r.)

• W 1899 r. został wiceprezesem i kierownikiem tajnego, założonego w 1898 r. Towarzystwa Rzemieślników, które również prowadziło szeroką działalność oświatową 

zorganizował opiekę nad uwięzionymi przez władze rosyjskie za udział w zajściach w Krożach w 1893 r. (tzw. „rzeź kroska” lub „rzeź katolikow w Krożach”) - ludność polska w Krożach sprzeciwiła się wydanej przez rząd rosyjski decyzji o zmianie kościoła katolickiego na cerkiew za co została zmasakrowana na polecenie carskiego gubernatora (kilkudziesięciu zabitych i rannych, 71 aresztowanych); Zygmunt Nagrodzki organizował żywienie więźniów, ułatwiał kontakt z rodziną, a w czasie procesu zajmował się dostarczaniem mieszkań i utrzymaniem ogromnej liczby świadków; 
Wydawnictwo Ludowe Zygmunta Nagrodzkiego

Zygmunt Nagrodzki - działalność po powrocie z rosyjskiego zesłania, po 1905 roku:



• kontynuował działalność społeczno-oświatową: zorganizował wiele stowarzyszeń kulturalnych, np. Klub Rzemieślniczy, Towarzystwo Polskiego Teatru Ludowego itp.;

• założył Wydawnictwo Ludowe Zygmunta Nagrodzkiego – wydawał kalendarze dla wsi oraz popularne, tanie książeczki z utworami Mickiewicza, Orzeszkowej, Prusa i Syrokomli;

• został radnym miasta Wilna.

Zygmunt Nagrodzki - działalność humanitarna i oświatowa podczas I Wojny Światowej (1914-1918):



• na początku wojny, wraz z żoną, utworzył Towarzystwo Tanich Kuchen, którego zadaniem była pomoc głodującym mieszkańcom Wilna i prowadzenie akcji kulturalno-oświatowej; 

• po wejściu Niemców Nagrodzki kierował regularną nauką dla młodzieży i robotników analfabetów w Klubie Rzemieślniczym; 

• wszedł do zarządu Komitetu Edukacyjnego, kierującego wszystkimi instytucjami i stowarzyszeniami pedagogiczno-naukowymi na wileńszyźnie
Grób polskiego poety i tłumacza Władysława Syrokomli na Rossie. Dzięki Nagrodzkiemu została ustawiona lira na tym pomniku

Zygmunt Nagrodzki -  działalność w okresie międzywojennym 1918-1937:

 
• po wkroczeniu Armii Czerwonej do Wilna w 1919 r., Nagrodzki przedostał się do Warszawy i zatrzymał u Jana Piłsudskiego, brata marszałka. Został wezwany do Belwederu, gdzie odbył rozmowę z Józefem Piłsudskim po czym został nieoficjalnym łącznikiem między Naczelnym Dowództwem a społeczeństwem Wilna; był jedną z trzech osób cywilnych, które - decyzją marszałka - towarzyszyły oddziałom wojskowym w pochodzie na to miasto w celu odbicia go z rąk bolszewików;

• po zajęciu Wilna był jednym z przywódców lokalnego Stronnictwa Demokratycznego, przez pewien czas wydawcą ich dziennika „Nasz Kraj”; 

 • z inicjatywy Nagrodzkiego z wieży katedralnej w Wilnie rozbrzmiewała „Rota”, początkowo z własnych środków opłacał on trębaczy, którzy grali co dzień jedną zwrotkę „Roty” we wszystkich czterech oknach wieży, na cztery strony świata:

„Nie rzucim ziemi skąd nasz ród! 
Nie damy pogrześć mowy. 
Polski my naród, polski lud, 
Królewski szczep Piastowy. 
Nie damy, by nas zgnębił wróg! 
Tak nam dopomóż Bóg! 
Tak nam dopomóż Bóg!” 

• wszedł w skład Komitetu Wskrzeszenia Uniwersytetu Wileńskiego (od 1919 r.)

• został jednym z założycieli dziennika „Kurier Wileński”, który zaczął się ukazywać w r. 1924. 

• był jednym z najaktywniejszych działaczy działaczy Oddziału Wileńskiego Polskiego Towarzystwa Opieki nad Grobami Bohaterów. 

 • wznowił swoje Wydawnictwo Ludowe Zygmunta Nagrodzkiego

 • był wiceprzewodniczącym „Komitetu ku uczczeniu pamięci straconych w Dyneburgu” dzięki staraniom którego powstał pomnik – tablica Wilnian - Polaków rozstrzelanych przez bolszewików w Dyneburgu;

• staraniem i kosztem Nagrodzkiego i jego żony na nagrobku polskiego poety i tłumacza Ludwika Kondratowicza (Władysława Syrokomli) zamieszczono lirę marmurową podczas odnawianiu pomnika.  

 • był członkiem zarządu utworzonego pod koniec grudnia 1920 r. Związku Bezpieczeństwa Kraju

 • w 1921 r. został wybrany do sejmu Litwy Środkowej 

• w latach 1922–1927 był radnym miejskim Wilna

• został członkiem zarządu utworzonego w czerwcu 1924 r. Towarzystwa Przyjaciół Biblioteki Uniwersytetu Stefana Batorego 

• był współzałożycielem Spółdzielczego Banku Rzemieślniczego, jednym z organizatorów i długoletnim członkiem Rady Nadzorczej Wileńskiego Towarzystwa Bazaru Przemysłu Ludowego, członkiem zarządu Towarzystwa „Kredyt Bezprocentowy";

• po 1926 r. powrócił do szerzenia wiedzy rolniczej i popularyzacji literatury polskiej wśród ludności wiejskiej; w grudniu 1928 r. został członkiem zarządu Towarzystwa „Kultura”, które również stawiało sobie podobne cele; 

Działalność Zygmunta Nagrodzkiego została doceniona przez społeczeństwo i władze. Był on odznaczony m. in.:

• Krzyżem Oficerskim Orderu Polonia Restituta
• Krzyżem Niepodległości
• odznaką 25-letniej pracy i walki o szkołę polską.
Fundacja Nagrodzkiego

Zygmunt Nagrodzki - publikacje własne:



• publikował w czasopismach fragmenty swoich wspomnień, a następnie wydał je w formie książkowej:

„Kilka nieuporządkowanych wspomnień z lat przeszłych” (Wilno, 1928)
„Ze wspomnień oświatowca” (Wilno, 1929),
„Wyprawa wileńska roku 1919 we wspomnieniach cywila” (Wilno, 1933). 

• w 1934 r. w „Kurierze Wileńskim” opublikował cykl artykułów, a następnie wydał je w rozszerzonej formie, pt.:  „Rola duchowieństwa katolickiego w godzinie prób i cierpień na terenach Litwy i Białorusi (1863–1883)”(Wilno, 1935)krytykował w niej postawę duchownych zdrajców - rusyfikatorów, chwalił tych biskupów i księży, którzy bronili polskości, mimo zaostrzonych po powstaniu styczniowym represji ze strony władz carskich, tj. więzienie czy zsyłka na Sybir.

• Zygmunt Nagrodzki znał także język białoruski; wileńska prasa donosiła, że na zebraniach publicznych deklamował wiersze białoruskiego pisarza i uczestnika powstania styczniowego Franciszka Bohuszewicza; napisał nawet po białorusku sztukę, pt. ”Na Kalady”, która jednak nigdy nie została wydana i znajduje się w Archiwum w Wilnie. 
Nagrobek Zygmunta Nagrodzkiego i jego rodziny na Cmentarzu Rossa w Wilnie

Zygmunt Nagrodzki -  ostatnie chwile..

 
W ostatnich latach życia, Zygmunt Nagrodzki podupadł na zdrowiu. Miało to na pewno związek z pogarszającym się stanem jego przedsiębiorstwa handlowego (prowadził skład maszyn i narzędzi rolniczych oraz nasion w Wilnie). W końcu w roku 1935 Nagrodzki był zmuszony ogłosić upadłość. Aby spłacić ogromny dług sprzedał letnisko Wiry nad Wilią oraz dwa domki na Antokolu i w ten sposób stracił dorobek całego życia. 

Jak pisze Leokadia Aszkiełowicz, kustosz Muzeum Adama Mickiewicza w Wilnie: Zygmunt Nagrodzki "przez dłuższy czas ciężko chorował. Zmarł nagle 25 marca 1937 r. w Wilnie po przeczytaniu w gazecie, że na stare lata został nędzarzem".

Żonaty z Heleną Piotrowiczówną, dzieci nie pozostawił. Został pochowany na cmentarzu na Starej Rossie w Wilnie we wspólnym grobowcu z ojcem Wincentym, siostrą Marią i bratem Joachimem oraz jego małżonką Klementyną.

Nagrobek Zygmunta Nagrodzkiego i jego rodziny został odnowiony w 2015 roku dzięki inicjatywie i środkom zebranym przez znaną wileńską przewodniczkę, Grażynę Hajdukiewicz.
Max Arkadiusz Warno, który wraz z żoną Anną założyli Fundację Nagrodzkiego
 jest prawnukiem Joachima Nagrodzkiego, brata Zygmunta.
Zygmunt Nagrodzki był także ojcem chrzestnym Longina Warno, ojca Maxa Arkadiusza.
Max Arkadiusz Warno z synami - przy grobie Zygmunta Nagrodzkiego, cmentarz na Rossie, Wilno 2017 r.
Anna Warno z synami - przy grobie Zygmunta Nagrodzkiego,
cmentarz na Rossie, Wilno 2017 r.

Wybrane materiały żródłowe:

1. „Społecznik Zygmunt Nagrodzki - odnowiono kolejny pomnik na Rossie”; Zyta Kołaszewska, Rota, nr 867, str 21. 
2. „Zygmunt Nagrodzki – tytan pracy oświatowo-społecznej”, Leokadia Aszkiełowicz, https://musurajonas.lt 
Szukaj